İslamiyet Önesi Türk ve Moğol Tarihine Kaynaklık Eden Seyahatnameler – I

0
367
Gösterim
Fa-Hsien'in bir heykeli. Soldaki Fa-Hsien, sağdaki Maco Polo. Maritime Experiential Müzesi'nden.
Fa-Hsien’in seyahat rotası.

Fa-Hsien Seyahatnamesi: Fa-Hisen 337-422 yılları arasında yaşadığı bilinen Çinli bir rahiptir. Üç ağabeyinin olduğu bilinmekle beraber ağabeyleri çok küçük yaşta ölmüştür. Babası hastalanıp ölüme yaklaştığında onu Budist bir manastıra göndermiştir. Fa-Hsien on yaşındayken babası hayatını kaybetmiştir. Babasının ölümünden sonra amcası yalnız kalmış annesiyle ilgilenmesi için manastırdan dönmesini istemişse de Fa-Hsien’in bunu kabul etmediği bilinmektedir. Manastırda, manastırı yaağmalamaya gelmiş olan haydutlara karşı çıkışı ise Fa-Hsien’in cesur bir karakterde olduğu gösterir. Fa-Hisen’in bu cesaretini altmış yaşından daha yaşlı iken Çin’den yola çıkarak Hindistan’a gidişinde görmek de mümkündür.

Fa-Hsien’in seyahati esnasındaki güzergâhları içeren Çince bir harita.

400 yılında Çin başkentinden Hindistan’a hacı olmak için gitmiş Çinli bir Budist olduğu bildirilmiştir. Ancak onun hacı olmak amacından başka Çin’de karmaşık bir hal almış olduğu bildirilen Budizmin aslını öğrenmek gibi bir amacının daha olduğu zikredilmiştir. Fa-Hsien Chang-an’dan başlayarak Lan-zhou,Wuwei, Zhang-ye, Dun-huang, Çakılık, Karaşar, Hoten, Kagılık, Ladak istikametlerini kat ederek Hindistan’a ulaşmıştır. 416 yılında Çin’e döndüğü bilinmektedir.

Fa-Hsien’in temsilî bir çizimi.

Fa-Hsien’in siyasi hadiselere gerekmedikçe yermemesi ve seyahat notlarında çok fazla siyasi bilgiler bulunmaması diğer Çinli seyyahlar gibi örtülü ajan olmadığını düşündürtebilir. Diğer taraftan tarafsız bir eser olduğu da belirtilmiştir. Seyahat ettiği bölgelere dair dinî ve iktisadî açıdan değerli bilgiler barındırmaktadır. Bunun yanı sıra gündelik hayata ve adetlere yönelik zengin bilgiler vermektedir.  Gündelik hayata ve adetlere yönelik verdiği bilgiler açısından kültür tarihi için kıymetli bir eser olduğu düşünülebilir. Diğer yandan geçtiği bölgelerdeki efsanelerden de bahsetmiş olması esere ayrı bir önem katmış olmalıdır.

Eser üzerine ilk çalışma tarafımızdan ulaşılabildiği kadarıyla Abel Ramusad’ın 1836 yılında gerçekleştirdiği Fransızca çevirisidir. Eserin tam adı Foé Koué Ki, ou Relations des royaumes bouddhiques: voyage dans la Tartarie, dans l’Afghanistan et dans l’Inde, exécuté, à la fin du IVe siècle, par Chy Fa Hian’dır. 1887 yılında Herbert A. Gilles tarafından Record of the Buddhistic Kingdoms adıyla İngilizce’ye, 1975 yılında Nagasawa Kazutoshi tarafından宋雲行紀adıyla Japonca’ya, 2004 yılında Max Deeg arafından Das Gaoseng-Faxian-zhuan als religions geschichtliche Quelle: mit Übersetzung der Texte adıyla  Almancaya çevirildiği bilinmektedir. Seyahatname üzerine en önemli çalışmalardan biri Zang Xun açıklamalı metin neşridir. Eserin Doğu Türkistan ile ilgili kısmının çevirisi Kürşad Yıldırım tarafından gerçekleştirilmiş ve Tarih İncelemeleri Dergisi’nin XV. cildinin 1. Sayısında yayınlanmıştır. Eserin 1080 yılından kalma Ch’ung-ning-wan-shou isimli, 1112 yılından kalma P’i-lu Ta-tsang isimli, 1132 yılından kalma Szu-hsi-yüan-chüeh isimli 1225-27 tarihli Ch’i-sha-tsang isimli toplan dört Çince nüshası vardır. Japonya’da da saklanan nüshalarının var olduğu bunlardan ise Kyoto Şehri nüshasının önemli olduğu belirtilmiştir.

Yararlanılan Kaynaklar:

  • James Legge, Record of Buddhstic Kingdoms by Chinese Monk, Fa-Hien, Oxford 1886.
  • Tansen Sen, “The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing”, Education Abouth China, XI/3, Colombia 2006.
  • Kürşad Yıldırım, “Fa Hsien’in Türkistan’da Seyahati”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XV/1, İzmir 2015.
  • Kürşad Yıldırım, Doğu Türkistan’ın Tarihi Coğrafyası, İstanbul 2016.
  • Özkan İzgi, Orta Asya Türk Tarihi Araştırmaları, haz.: Erkin Ekrem-Serhat Küçük, Ankara 2014.

CEVAP VER